Bieżący numer
O czasopiśmie
Rada Naukowa
Kolegium Redakcyjne
Polityka prawno-archiwizacyjna
Kodeks etyki publikacyjnej
Wydawca
Informacja o przetwarzaniu danych osobowych w ramach plików cookies oraz subskrypcji newslettera
Archiwum
Dla autorów
Dla recenzentów
Kontakt
Recenzenci
Recenzenci rocznika 2025
Recenzenci rocznika 2024
Recenzenci rocznika 2023
Recenzenci rocznika 2022
Recenzenci rocznika 2021
Recenzenci rocznika 2020
Recenzenci rocznika 2019
Recenzenci rocznika 2018
Recenzenci rocznika 2017
Recenzenci rocznika 2016
Recenzenci rocznika 2015
Recenzenci rocznika 2014
Recenzenci rocznika 2013
Recenzenci rocznika 2012
Polecamy
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Sklep Wydawnictw SUM
Biblioteka Główna SUM
Polityka prywatności
Deklaracja dostępności
Recenzenci
Recenzenci rocznika 2025
Recenzenci rocznika 2024
Recenzenci rocznika 2023
Recenzenci rocznika 2022
Recenzenci rocznika 2021
Recenzenci rocznika 2020
Recenzenci rocznika 2019
Recenzenci rocznika 2018
Recenzenci rocznika 2017
Recenzenci rocznika 2016
Recenzenci rocznika 2015
Recenzenci rocznika 2014
Recenzenci rocznika 2013
Recenzenci rocznika 2012
Wpływ opioidów na funkcje poznawcze – równoważenie leczenia bólu i ochrony funkcji poznawczych: przegląd narracyjny
1
Wojewódzki Szpital Specjalistyczny im. Św. Rafała w Czerwonej Górze / St. Raphael’s Voivodeship Specialist Hospital in Czerwona Góra, Poland
2
4. Wojskowy Szpital Kliniczny z Polikliniką SPZOZ we Wrocławiu / 4th Military Clinical Hospital in Wroclaw, Poland
3
Szpital Murcki Sp. z o.o., Katowice / Murcki Hospital, Katowice, Poland
4
Dolnośląskie Centrum Onkologii, Pulmonologii i Hematologii, Wrocław / Lower Silesian Center for Oncology, Pulmonology and Hematology, Wroclaw, Poland
Autor do korespondencji
Mateusz Mierniczek
Wojewódzki Szpital Specjalistyczny im. Św. Rafała w Czerwonej Górze, ul. Czerwona Góra 10, 26-060 Chęciny
Wojewódzki Szpital Specjalistyczny im. Św. Rafała w Czerwonej Górze, ul. Czerwona Góra 10, 26-060 Chęciny
Ann. Acad. Med. Siles. 2026;80:32-41
SŁOWA KLUCZOWE
DZIEDZINY
STRESZCZENIE
Wstęp:
Opioidy są podstawą w leczeniu bólu o nasileniu umiarkowanym do silnego, jednak ich stosowanie wiąże się z ryzykiem zaburzeń funkcji poznawczych. Kluczowym wyzwaniem klinicznym jest rozróżnienie jatrogennego działania opioidów od negatywnego wpływu niedostatecznie kontrolowanego bólu na funkcje poznawcze. Celem przeglądu jest synteza aktualnej wiedzy na temat mechanizmów, objawów klinicznych i strategii postępowania w przypadku ryzyka zaburzeń funkcji poznawczych podczas terapii opioidami.
Materiał i metody:
Przeprowadzono narracyjny przegląd literatury, korzystając z baz danych PubMed, Scopus i Google Scholar. Analiza objęła badania przedkliniczne i kliniczne (obserwacyjne i randomizowane), przeglądy systematyczne oraz metaanalizy. Dobór piśmiennictwa uwzględniał zarówno fundamentalne prace dotyczące patofizjologii, jak i najnowsze publikacje koncentrujące się na objawach klinicznych i nowoczesnych podejściach terapeutycznych.
Wyniki:
Zaburzenia poznawcze wywołane przez opioidy wynikają ze złożonych mechanizmów, w tym neurotoksyczności i upośledzonej plastyczności synaptycznej. Główne objawy kliniczne obejmują deficyty uwagi, pamięci i funkcji wykonawczych. Obraz kliniczny jest często komplikowany przez czynniki zakłócające, takie jak sam ból, stres emocjonalny czy polipragmazja. Do grup wysokiego ryzyka należą osoby w podeszłym wieku oraz pacjenci z niewydolnością nerek. Skuteczne strategie ograniczania ryzyka obejmują indywidualizację dawkowania, rotację opioidów oraz stosowanie leków o potencjalnie korzystniejszym profilu neurokognitywnym, takich jak tapentadol czy buprenorfina.
Wnioski:
Skuteczne leczenie bólu wymaga zmiany paradygmatu – od koncentracji wyłącznie na analgezji do holistycznej strategii, która aktywnie równoważy kontrolę bólu z zachowaniem funkcji poznawczych. Proaktywne monitorowanie funkcji poznawczych oraz zindywidualizowana farmakoterapia mają podstawowe znaczenie dla optymalizacji wyników leczenia i poprawy jakości życia pacjentów.
Opioidy są podstawą w leczeniu bólu o nasileniu umiarkowanym do silnego, jednak ich stosowanie wiąże się z ryzykiem zaburzeń funkcji poznawczych. Kluczowym wyzwaniem klinicznym jest rozróżnienie jatrogennego działania opioidów od negatywnego wpływu niedostatecznie kontrolowanego bólu na funkcje poznawcze. Celem przeglądu jest synteza aktualnej wiedzy na temat mechanizmów, objawów klinicznych i strategii postępowania w przypadku ryzyka zaburzeń funkcji poznawczych podczas terapii opioidami.
Materiał i metody:
Przeprowadzono narracyjny przegląd literatury, korzystając z baz danych PubMed, Scopus i Google Scholar. Analiza objęła badania przedkliniczne i kliniczne (obserwacyjne i randomizowane), przeglądy systematyczne oraz metaanalizy. Dobór piśmiennictwa uwzględniał zarówno fundamentalne prace dotyczące patofizjologii, jak i najnowsze publikacje koncentrujące się na objawach klinicznych i nowoczesnych podejściach terapeutycznych.
Wyniki:
Zaburzenia poznawcze wywołane przez opioidy wynikają ze złożonych mechanizmów, w tym neurotoksyczności i upośledzonej plastyczności synaptycznej. Główne objawy kliniczne obejmują deficyty uwagi, pamięci i funkcji wykonawczych. Obraz kliniczny jest często komplikowany przez czynniki zakłócające, takie jak sam ból, stres emocjonalny czy polipragmazja. Do grup wysokiego ryzyka należą osoby w podeszłym wieku oraz pacjenci z niewydolnością nerek. Skuteczne strategie ograniczania ryzyka obejmują indywidualizację dawkowania, rotację opioidów oraz stosowanie leków o potencjalnie korzystniejszym profilu neurokognitywnym, takich jak tapentadol czy buprenorfina.
Wnioski:
Skuteczne leczenie bólu wymaga zmiany paradygmatu – od koncentracji wyłącznie na analgezji do holistycznej strategii, która aktywnie równoważy kontrolę bólu z zachowaniem funkcji poznawczych. Proaktywne monitorowanie funkcji poznawczych oraz zindywidualizowana farmakoterapia mają podstawowe znaczenie dla optymalizacji wyników leczenia i poprawy jakości życia pacjentów.
REFERENCJE (57)
1.
Roth AR, Canedo AR. Introduction to Hospice and Palliative Care. Prim Care. 2019;46(3):287–302. doi: 10.1016/j.pop.2019.04.001.
2.
Anekar AA, Hendrix JM, Cascella M. WHO Analgesic Ladder. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan–.
3.
Vowles KE, McEntee ML, Julnes PS, Frohe T, Ney JP, van der Goes DN. Rates of opioid misuse, abuse, and addiction in chronic pain: a systematic review and data synthesis. Pain. 2015;156(4):569–576. doi: 10.1097/01.j.pain.0000460357.01998.f1.
4.
Krashin D, Murinova N, Jumelle P, Ballantyne J. Opioid risk assessment in palliative medicine. Expert Opin Drug Saf. 2015;14(7):1023–1033. doi: 10.1517/14740338.2015.1041915.
5.
Gaertner J, Boehlke C, Simone CB 2nd, Hui D. Early palliative care and the opioid crisis: ten pragmatic steps towards a more rational use of opioids. Ann Palliat Med. 2019;8(4):490–497. doi: 10.21037/apm.2019.08.01.
6.
Valentino RJ, Volkow ND. Untangling the complexity of opioid receptor function. Neuropsychopharmacology. 2018;43(13):2514–2520. doi: 10.1038/s41386-018-0225-3.
7.
Jean YK, Gitlin MC, Reynolds J, Candiotti KA. Tramadol-associated hallucinations: a systematic review and narrative synthesis of their pathophysiology, diagnosis, and treatment. Can J Anaesth. 2020;67(3):360–368. doi: 10.1007/s12630-019-01548-9.
8.
Dhingra L, Ahmed E, Shin J, Scharaga E, Magun M. Cognitive effects and sedation. Pain Med. 2015;16(Suppl 1):S37–S43. doi: 10.1111/pme.12912.
9.
Wojtasik-Bakalarz K, Woroń J. Drug-induced delirium in ICU hospitalized patients. [Article in Polish]. Anaesthesiol Rescue Med. 2021;15:123–129. doi: 10.53139/AIR.20211513.
10.
Wallin A, Kettunen P, Johansson PM, Jonsdottir IH, Nilsson C, Nilsson M, et al. Cognitive medicine – a new approach in health care science. BMC Psychiatry. 2018;18(1):42. doi: 10.1186/s12888-018-1615-0.
11.
Mosiołek A. Cognitive test methods. [Article in Polish]. Psychiatr. 2014;11(4):215–221.
12.
Sachdev PS, Blacker D, Blazer DG, Ganguli M, Jeste DV, Paulsen JS, et al. Classifying neurocognitive disorders: the DSM-5 approach. Nat Rev Neurol. 2014;10(11):634–642. doi: 10.1038/nrneurol.2014.181.
13.
Akhurst J, Lovell M, Peacock A, Bruno R. A systematic review and meta-analysis of cognitive performance among people with chronic use of opioids for chronic non-cancer pain. Pain Med. 2021;22(4):979–993. doi: 10.1093/pm/pnab005.
14.
Kocot Kępska M. Ból neuropatyczny. Medycyna Praktyczna, 21.08.2020 [online] https://www.mp.pl/bol/ekspert/... [accessed on 4 August 2025].
15.
Szczudlik A, Dobrogowski J, Wordliczek J, Stępień A, Krajnik M, Leppert W, et al. Diagnosis and management of neuropathic pain: review of literature and recommendations of the Polish Association for the study of pain and the Polish Neurological Society – part one. Neurol Neurochir Pol. 2014;48(4):262–271. doi: 10.1016/j.pjnns.2014.07.011.
16.
Mansour A, Fox CA, Akil H, Watson SJ. Opioid-receptor mRNA expression in the rat CNS. Trends Neurosci. 1995;18(1):22–29. doi: 10.1016/0166-2236(95)93946-u.
17.
Mansour A, Fox CA, Burke S, Meng F, Thompson RC, Akil H, et al. Mu, delta, and kappa opioid receptor mRNA expression in the rat CNS: an in situ hybridization study. J Comp Neurol. 1994;350(3):412–438. doi: 10.1002/cne.903500307.
18.
Koob GF, Volkow ND. Neurobiology of addiction: a neurocircuitry analysis. Lancet Psychiatry. 2016;3(8):760–773. doi: 10.1016/S2215-0366(16)00104-8.
19.
Reeves KC, Shah N, Muñoz B, Atwood BK. Opioid receptor-mediated regulation of neurotransmission in the brain. Front Mol Neurosci. 2022;15:919773. doi: 10.3389/fnmol.2022.919773.
20.
Taylor AMW, Becker S, Schweinhardt P, Cahill C. Mesolimbic dopamine signaling in acute and chronic pain: implications for motivation, analgesia, and addiction. Pain. 2016;157(6):1194–1198. doi: 10.1097/j.pain.0000000000000494.
21.
Schmidt A, Vogel M, Baumgartner S, Wiesbeck GA, Lang U, Borgwardt S, et al. Brain volume changes after long-term injectable opioid treatment: A longitudinal voxel-based morphometry study. Addict Biol. 2021;26(4): e12970. doi: 10.1111/adb.12970.
22.
Eisch AJ, Barrot M, Schad CA, Self DW, Nestler EJ. Opiates inhibit neurogenesis in adult rat hippocampus. Proc Natl Acad Sci U S A. 2000; 97(13):7579–7584. doi: 10.1073/pnas.120552597.
23.
Zhou HY, Chen SR, Chen H, Pan HL. Opioid-induced long-term potentiation in the spinal cord is a presynaptic event. J Neurosci. 2010;30(12):4460–4466. doi: 10.1523/JNEUROSCI.5857-09.2010.
24.
Wang W, Xie X, Zhuang X, Huang Y, Tan T, Gangal H, et al. Striatal µ-opioid receptor activation triggers direct-pathway GABAergic plasticity and induces negative affect. Cell Rep. 2023;42(2):112089. doi: 10.1016/j.celrep.2023.112089.
25.
Raehal KM, Schmid CL, Groer CE, Bohn LM. Functional selectivity at the μ-opioid receptor: implications for understanding opioid analgesia and tolerance. Pharmacol Rev. 2011;63(4):1001–1019. doi: 10.1124/pr.111.004598.
26.
Green JM, Sundman MH, Chou YH. Opioid-induced microglia reactivity modulates opioid reward, analgesia, and behavior. Neurosci Biobehav Rev. 2022;135:104544. doi: 10.1016/j.neubiorev.2022.104544.
27.
Kuzmich NN, Sivak KV, Chubarev VN, Porozov YB, Savateeva-Lyubimova TN, Peri F. TLR4 signaling pathway modulators as potential therapeutics in inflammation and sepsis. Vaccines. 2017;5(4):34. doi: 10.3390/vaccines5040034.
28.
Sanjari Moghaddam H, Shadloo B, Shahkhah H, Tafakhori A, Haghshomar M, Meshkat S, et al. Cognitive impairment in opium use disorder. Behav Neurol. 2021;2021:5548623. doi: 10.1155/2021/5548623.
29.
Kurita GP, Sjøgren P, Ekholm O, Kaasa S, Loge JH, Poviloniene I, et al. Prevalence and predictors of cognitive dysfunction in opioid-treated patients with cancer: a multinational study. J Clin Oncol. 2011;29(10):1297–1303. doi: 10.1200/JCO.2010.32.6884.
30.
Pask S, Dell’Olio M, Murtagh FEM, Boland JW. The effects of opioids on cognition in older adults with cancer and chronic noncancer pain: A systematic review. J Pain Symptom Manage. 2020;59(4):871–893.e1. doi: 10.1016/j.jpainsymman.2019.10.022.
31.
Zavaleta-Monestel E, Anchía-Alfaro A, Villalobos-Madriz J, Munich A, García-Montero J, Quesada-Villaseñor R, et al. Tapentadol: A comprehensive review of its role in pain management. Cureus. 2024;16(11):e74307. doi: 10.7759/cureus.74307.
32.
Sołtysik A, Graczyk M, Woroń J. Use of opioid analgesics in chronic kidney disease. Palliat Med Pract. 2022;16(3):156–166. doi: 10.5603/PMPI.2022.0010.
33.
Dalal S, Chitneni A, Berger AA, Orhurhu V, Dar B, Kramer B, et al. Buprenorphine for Chronic Pain: A Safer Alternative to Traditional Opioids. Health Psychol Res. 2021;9(1):27241. doi: 10.52965/001c.27241.
34.
Zhang X, Gao R, Zhang C, Chen H, Wang R, Zhao Q, et al. Evidence for cognitive decline in chronic pain: A systematic review and meta-analysis. Front Neurosci. 2021;15:737874. doi: 10.3389/fnins.2021.737874.
35.
Whitlock EL, Diaz-Ramirez LG, Glymour MM, Boscardin WJ, Covinsky KE, Smith AK. Association between persistent pain and memory decline and dementia in a longitudinal cohort of elders. JAMA Intern Med. 2017;177(8):1146–1153. doi: 10.1001/jamainternmed.2017.1622.
36.
Patel M, Hasoon J, Diez Tafur R, Lo Bianco G, Abd-Elsayed A. The impact of chronic pain on cognitive function. Brain Sci. 2025;15(6):559. doi: 10.3390/brainsci15060559.
37.
Jean-Pierre P, Winters PC, Ahles TA, Antoni M, Armstrong FD, Penedo F, et al. Prevalence of self-reported memory problems in adult cancer survivors: a national cross-sectional study. J Oncol Pract. 2012;8(1):30–34. doi: 10.1200/JOP.2011.000231.
38.
Masiero M, Durosini I, Filipponi C, Campanini ML, Pravettoni G. Chronic pain in breast cancer survivors is linked with an impairment on emotion-based decisions and fatalistic time orientation. Curr Psychol. 2024;43:27680–27689. doi: 10.1007/s12144-024-06344-3.
39.
Rass O, Schacht RL, Buckheit K, Johnson MW, Strain EC, Mintzer MZ. A randomized controlled trial of the effects of working memory training in methadone maintenance patients. Drug Alcohol Depend. 2015;156:38–46. doi: 10.1016/j.drugalcdep.2015.08.012.
40.
Garland EL, Manusov EG, Froeliger B, Kelly A, Williams JM, Howard MO. Mindfulness-oriented recovery enhancement for chronic pain and prescription opioid misuse: results from an early-stage randomized controlled trial. J Consult Clin Psychol. 2014;82(3):448–459. doi: 10.1037/a0035798.
41.
Zgierska AE, Burzinski CA, Cox J, Kloke J, Stegner A, Cook DB, et al. Mindfulness meditation and cognitive behavioral therapy intervention reduces pain severity and sensitivity in opioid-treated chronic low back pain: pilot findings from a randomized controlled trial. Pain Med. 2016;17(10):1865–1881. doi: 10.1093/pm/pnw006.
42.
Bruera E, Strasser F, Shen L, Palmer JL, Willey J, Driver LC, et al. The effect of donepezil on sedation and other symptoms in patients receiving opioids for cancer pain: a pilot study. J Pain Symptom Manage. 2003;26(5):1049–1054. doi: 10.1016/S0885-3924(03)00332-4.
43.
Yi P, Pryzbylkowski P. Opioid induced hyperalgesia. Pain Med. 2015;16(Suppl 1):S32–S36. doi: 10.1111/pme.12914.
44.
Rekatsina M, Paladini A, Viswanath O, Urits I, Myrcik D, Pergolizzi J, et al. Opioids in the elderly patients with cognitive impairment: a narrative review. Pain Ther. 2022;11(2):381–394. doi: 10.1007/s40122-022-00376-y.
45.
Nasreddine ZS, Phillips NA, Bédirian V, Charbonneau S, Whitehead V, Collin I, et al. The Montreal Cognitive Assessment, MoCA: a brief screening tool for mild cognitive impairment. J Am Geriatr Soc. 2005;53(4):695–699. doi: 10.1111/j.1532-5415.2005.53221.x.
46.
Smith HS, Peppin JF. Toward a systematic approach to opioid rotation. J Pain Res. 2014;7:589–608. doi: 10.2147/JPR.S55782.
47.
Boland JW. Tapentadol for the management of cancer pain in adults: an update. Curr Opin Support Palliat Care. 2023;17(2):90–97. doi: 10.1097/SPC.0000000000000641.
48.
Sumińska S. The impact of physical activity on cognitive functions. [Article in Polish]. Med Pr. 2021;72(4):437–450. doi: 10.13075/mp.5893.01103.
49.
Andrew BN, Guang NC, Jaafar NRN. The Use of Methylphenidate for Physical and Psychological Symptoms in Cancer Patients: A Review. Curr Drug Targets. 2018;19(8):877–887. doi: 10.2174/1389450118666170317162603.
50.
Malík M, Tlustoš P. Nootropics as cognitive enhancers: types, dosage and side effects of smart drugs. Nutrients. 2022;14(16):3367. doi: 10.3390/nu14163367.
51.
Atanasova N, Todeva-Radneva A, Stoyanova K, Psederska E, Stoyanov D, Traykova N, et al. Functional connectivity in resting-state fMRI (rs-fMRI) in opioid use disorder. Eur Phys J Spec Top. 2025;234(15):4127–4137. doi: 10.1140/epjs/s11734-025-01591-2.
52.
Shi Z, Li X, Todaro DR, Cao W, Lynch KG, Detre JA, et al. Medial prefrontal neuroplasticity during extended-release naltrexone treatment of opioid use disorder – a longitudinal structural magnetic resonance imaging study. Transl Psychiatry. 2024;14(1):360. doi: 10.1038/s41398-024-03061-0.
53.
Heinsbroek JA, De Vries TJ, Peters J. Glutamatergic Systems and Memory Mechanisms Underlying Opioid Addiction. Cold Spring Harb Perspect Med. 2021;11(3):a039602. doi: 10.1101/cshperspect.a039602.
54.
Coluzzi F, Rullo L, Scerpa MS, Losapio LM, Rocco M, Billeci D, et al. Current and future therapeutic options in pain management: multi-mechanistic opioids involving both MOR and NOP receptor activation. CNS Drugs. 2022;36(6):617–632. doi: 10.1007/s40263-022-00924-2.
55.
Schug SA, Bruce J. Risk stratification for the development of chronic postsurgical pain. Pain Rep. 2017;2(6):e627. doi: 10.1097/PR9.0000000000000627.
56.
Portenoy RK. Treatment of cancer pain. Lancet. 2011;377(9784):2236–2247. doi: 10.1016/S0140-6736(11)60236-5.
57.
Temel JS, Greer JA, Muzikansky A, Gallagher ER, Admane S, Jackson VA, et al. Early palliative care for patients with metastatic non-small-cell lung cancer. N Engl J Med. 2010;363(8):733–742. doi: 10.1056/NEJMoa1000678.
Udostępnij
ARTYKUŁ POWIĄZANY
| eISSN: | 1734-025X |
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, jako Operator Serwisu annales.sum.edu.pl, przetwarza dane osobowe zbierane podczas odwiedzania Serwisu. Realizacja funkcji pozyskiwania informacji o Użytkownikach i ich zachowaniu odbywa się poprzez dobrowolnie wprowadzone w formularzach informacje, zapisywanie w urządzeniach końcowych plików cookies (tzw. ciasteczka), a także poprzez gromadzenie logów serwera www, będącego w posiadaniu Operatora Serwisu. Dane, w tym pliki cookies, wykorzystywane są w celu realizacji usług zgodnie z Polityką prywatności.
Możesz wyrazić zgodę na przetwarzanie danych w tych celach, odmówić zgody lub uzyskać dostęp do bardziej szczegółowych informacji.
Możesz wyrazić zgodę na przetwarzanie danych w tych celach, odmówić zgody lub uzyskać dostęp do bardziej szczegółowych informacji.
